Posts Tagged "หลักฐานการตรวจสอบองค์กรโดยใช้คอมพิวเตอร์"

หลักฐานการตรวจสอบองค์กรโดยใช้คอมพิวเตอร์

วันนี้ ผมจะมาเล่าสู่กันฟังในเรื่องเกี่ยวกับการตรวจสอบองค์กรโดยใช้คอมพิวเตอร์ จากครั้งที่ผ่าน ๆ มา ผมเคยได้พูดถึงขั้นตอนของการตรวจสอบทั้งทางด้าน IT Audit และ Non – IT Audit ไปแล้ว สำหรับครั้งนี้ผมจะนำเสนอเกี่ยวกับหลักฐานของการตรวจสอบทางด้านคอมพิวเตอร์ว่า ต้องมีเอกสาร หรือหลักฐานที่ใช้ในการตรวจสอบอย่างไรบ้าง

นอกเหนือจากการยกตัวอย่างในการตรวจสอบระบบงานเดียวกัน แต่รูปแบบของหลักฐานเปลี่ยนแปลงไป การวางแผนการตรวจสอบและกระบวนการตรวจสอบ เพื่อให้ได้หลักฐาน เพื่อสนับสนุนความเห็นในการให้ข้อแนะนำ ในเรื่องต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง ก็มีความแตกต่างเป็นอย่างมาก

ท่านผู้ตรวจสอบด้าน IT และ Non – IT ลองพิจารณาดูซิครับว่า หากท่านหรือผู้ร่วมงานของท่าน ไม่เข้าใจผลกระทบของรูปแบบของหลักฐานที่เปลี่ยนแปลงไป จากกระบวนการที่ใช้คอมพิวเตอร์ ที่มีคุณลักษณะและกระบวนการทำงานที่แตกต่างกัน และด้วยเทคนิคที่ก้าวหน้าไปอย่างรวดเร็วในปัจจุบัน และมีผลต่อรูปแบบของกระบวนการทำงาน ผลกระทบต่อความเสี่ยงในมุมมองต่าง ๆ ทั้งด้าน IT Risk และ Risk IT ที่มีผลต่อ Business Process และ Business Objective ท่านและทีมงานของท่านจะมีวิธีการวางแผนการตรวจสอบอย่างไร จึงจะได้ผลดี และมีคุณภาพที่น่าเชื่อถือได้

ในกรณีที่ท่านเป็นคณะกรรมการตรวจสอบ หรือคณะกรรมการบริหารความเสี่ยง หรือคณะกรรมการดูแลทางด้าน Compliance ท่านควรจะตั้งคำถามแบบใด จึงจะมั่นใจอย่างสมเหตุสมผลว่า บุคลากรที่ท่านดูแลนั้น มีความสามารถ และมีความเข้าใจในงานที่ตรวจสอบ ตามสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างมากมาย และให้ข้อสังเกตที่มีคุณค่าเพิ่มได้อย่างเหมาะสม

เรื่องนี้ ผมเคยให้คำแนะนำวิธีการตั้งคำถามในรูปแบบต่าง ๆ ทั้งในลักษณะที่ผู้บังคับบัญชาอาจตั้งคำถามสอบถามผู้ใต้บังคับบัญชา หรือผู้ตรวจสอบต้องการตั้งคำถามกับผู้รับการตรวจสอบในแง่มุมต่าง ๆ ซึ่งมีความหลากหลาย และมีความซับซ้อนเป็นอย่างมาก ที่มีผลกระทบทางด้าน People Risk + Process Risk + Technology Risk (PPT)

ในการตรวจสอบ ผู้ตรวจสอบจำเป็นต้องหาหลักฐานเพื่อยืนยันความเพียงพอของการควบคุมในระบบการประมวลผล ซึ่งในระบบที่ทำด้วยมือ หลักฐานส่วนใหญ่มักได้แก่ เอกสารต่าง ๆ ที่สามารถมองเห็นได้ แต่ในระบบงานที่ใช้คอมพิวเตอร์ประมวลผล รูปแบบของหลักฐานได้เปลี่ยนแปลงไปอยู่ในรูปของสื่อแม่เหล็กเป็นส่วนใหญ่ ทำให้ไม่สามารถใช้วิธีการตรวจสอบแบบเดิมที่อาศัยเอกสารเป็นสำคัญต่อไปได้

ดังนั้น การที่ผู้ตรวจสอบจะสามารถตรวจสอบทาง IT ให้ได้ผลดีจึงจำเป็นต้องทราบถึงผลกระทบของเทคโนโลยีทางคอมพิวเตอร์ที่มีต่อหลักฐานที่จะใช้ในการตรวจสอบ เพื่อกำหนดแนวทางการตรวจสอบที่เหมาะสมต่อไปได้

รูปแบบของหลักฐานที่ผู้ตรวจสอบมักใช้ในการตรวจสอบระบบที่ทำด้วยมือ
1. เอกสารต้นกำเนิด เช่น แบบฟอร์มใบคำขอ
2. หลักฐานการอนุมัติ คือ การลงลายมือชื่อของผู้มีอำนาจในเอกสารต้นกำเนิดและการประทับวันที่และเวลาที่จัดทำเอกสารและผ่านการอนุมัติ
3. หลักฐานการประมวลผล เช่น แบบฟอร์มแสดงการคำนวณ คู่มือที่แสดงรายละเอียดข้อมูลหลักและกระดาษจากเครื่องบวกเลข
4. หลักฐานทางผลลัพธ์ เช่น เช็ค รายงานแสดงรายการเคลื่อนไหวทางบัญชี ใบเสร็จรับเงิน และรายงานต่าง ๆ

การเปลี่ยนแปลงลักษณะของหลักฐานเมื่อมีการนำเครื่องคอมพิวเตอร์มาใช้
1. รายการที่ทำโดยคน
ในระบบที่ทำด้วยมือ บุคคลมักเป็นผู้ให้กำเนิดรายการ และส่งเข้าสู่ระบบประมวลผล แต่ในกรณีที่ใช้คอมพิวเตอร์ ระบบงานคอมพิวเตอร์อาจให้กำเนิดรายการเองโดยอัตโนมัติ

2. ข้อมูลนำเข้าที่บันทึกในกระดาษ
เมื่อมีรายการเกิดขึ้น ในระบบที่ทำด้วยมือมักมีการจัดทำและบันทึกข้อมูลในเอกสารที่เป็นกระดาษ แต่ในระบบคอมพิวเตอร์ ข้อมูลจะบันทึกผ่านเครื่องเทอร์มินอล ซึ่งจะไม่ปรากฏอยู่ในเอกสารอีก เช่น การเปลี่ยนแปลงอัตราดอกเบี้ย พนักงานจะป้อนอัตราใหม่เข้าไปปรับปรุงที่แฟ้มข้อมูลหลักของลูกค้าเงินให้กู้ยืม ผ่านทางเครื่องเทอร์มินอลได้โดยทันที

3. การอนุมัติรายการ
ในระบบที่ทำด้วยมือ จะมีการอนุมัติรายการโดยผู้มีอำนาจอนุมัติ ลงลายมือชื่อ ชื่อย่อ หรือประทับตรายางแสดงการอนุมัติ แต่ในระบบคอมพิวเตอร์ จะมีการกำหนดการอนุมัติไว้ล่วงหน้า เช่น การกำหนดวงเงินการให้สินเชื่อในระบบ เมื่อมีการให้สินเชื่อระบบจะตรวจสอบว่าเกินวงเงินหรือไม่ หากไม่เกินที่กำหนด ระบบก็จะอนุมัติให้รายการผ่านได้โดยอัตโนมัติ

นอกจากนี้ การอนุมัติอาจกระทำได้ในรูปของการใช้ Password การรูดบัตรที่มีรหัสลับบันทึกไว้บนแถบแม่เหล็ก หรือการกำหนดระดับกุญแจที่ต้องใช้ประกอบการทำรายการที่เครื่องเทอร์มินอล

4. การจัดส่งข้อมูล
ในระบบที่ทำด้วยมือจะมีการจัดส่งข้อมูลในรูปของเอกสาร โดยใช้คนนำส่ง ส่งเป็นไปรษณีย์ภัณฑ์หรือส่งไปทางเรือ แต่ในระบบงานคอมพิวเตอร์ จะมีการจัดส่งข้อมูลหลังจากที่ได้บันทึกแปลงรหัส และรวบรวมไว้พร้อมแล้วในลักษณะของข้อมูลทางอิเล็คทรอนิกส์

5. การประมวลผลในรูปแบบที่มองเห็นได้
ในระบบที่ทำด้วยมือ มักมีการกำหนดขั้นตอนการประมวลผลแต่ละขั้นโดยไม่ซับซ้อน เพื่อลดความผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นจากบุคคลให้มากที่สุด แต่ในระบบคอมพิวเตอร์ การประมวลผลจะเป็นไปโดยอัตโนมัติตามขั้นตอนที่กำหนดไว้ในโปรแกรมคำสั่งงาน ซึ่งมักมีความสลับซับซ้อน อันเนื่องมาจากความต้องการให้เครื่องคอมพิวเตอร์สามารถปฏิบัติงานได้อย่างรวดเร็วและถูกต้องแม่นยำ

6. ข้อมูลหลัก
ข้อมูลหลักหรือข้อมูลที่ถาวรที่จำเป็นต้องใช้ในการประมวลผล มักบันทึกอยู่ในรูปข้อมูลที่อ่านได้ด้วยตาเปล่า แต่ในระบบคอมพิวเตอร์จะบันทึกอยู่ในรูปของสื่อแม่เหล็ก

7. รายงานข้อมูลผลลัพธ์
ในระบบที่ทำด้วยมือ ข้อมูลที่ได้จากการประมวลผลมักอยู่ในรูปของเอกสาร เช่น รายงาน เช็คที่พิมพ์รายการเรียบร้อย แต่ในระบบงานคอมพิวเตอร์มักไม่เป็นเช่นนั้น เช่น การโอนเงิน จะใช้วิธีโอนเงินทางอิเล็คทรอนิกส์ และข้อมูลผลลัพธ์ก็จะนำเสนอบนจอภาพ และในบางระบบอาจแสดงเฉพาะข้อมูลที่ไม่ปกติให้ทราบเพื่อปฏิบัติการต่อไปก็ได้

8. การจัดแฟ้มเอกสาร
ในระบบที่ประมวลผลด้วยมือ มักมีการจัดเก็บเอกสารข้อมูลในลักษณะที่เราพบเห็นกันโดยทั่วไป และเมื่อต้องการใช้ก็หาได้ไม่ลำบากนัก แต่ในระบบคอมพิวเตอร์มักเก็บข้อมูลอยู่ใน Disks ซึ่งการเรียกใช้หรือดึงข้อมูลออกมานั้นต้องใช้โปรแกรมคำสั่งงานดึงข้อมูลออกมาตามความต้องการ

9. ร่องรอยการตรวจสอบ
ในระบบที่ทำด้วยมือ ข้อมูลต่าง ๆ มักบันทึกอยู่ในรูปของเอกสาร ซึ่งจะมีทั้งข้อมูลต้นกำเนิดลายมือ ซึ่งแสดงการอนุมัติ วิธีการประมวลผล และผลลัพธ์ ซึ่งเพียงพอแก่การใช้เป็นร่องรอยในการตรวจสอบ ไม่ว่าจะเริ่มจากจุดกำเนิดรายการไปถึงยอดจำนวนรวม หรือย้อนกลับจากยอดจำนวนรวมไปยังเอกสารต้นกำเนิด

แต่ในระบบงานคอมพิวเตอร์ร่องรอยในการตรวจสอบมักกระจายกันอยู่ตามจุดต่าง ๆ ขึ้นอยู่กับลักษณะของระบบฐานข้อมูล และข้อมูลส่วนใหญ่เก็บอยู่ในรูปของสื่อแม่เหล็ก ผู้ตรวจสอบจึงจำเป็นต้องเข้าใจถึง Concept ของระบบการประมวลผล จึงจะสามารถทราบถึงขั้นตอนการประมวลผลและร่อยรอยที่จะใช้ในการตรวจสอบ ซึ่งก็ไม่ใช่เรื่องที่ง่ายนัก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในระบบที่ค่อนข้างสลับซับซ้อน

10. คู่มือปฏิบัติงาน
ในระบบที่ทำด้วยมือ มักมีคู่มือปฏิบัติงานที่แสดงรายละเอียดแต่ละขั้นตอนของการประมวลรายการ เพื่อเป็นแนวทางสำหรับผู้ปฏิบัติงาน แต่ในระบบงานคอมพิวเตอร์คู่มือเหล่านี้อาจอยู่ในรูปของ Computer Program Listing, Data Dictionary Listing และเอกสารที่ผู้ขาย Software มอบให้แก่องค์กร

11. การติดตามรายการ
ในระบบที่ทำด้วยมือ ผู้มีอำนาจอนุมัติมักสอบทานการประมวลผลข้อมูลเพื่อให้เกิดความมั่นใจว่าข้อมูลดังกล่าวมีความสมเหตุสมผล มีความถูกต้องครบถ้วนสมบูรณ์และผ่านการอนุมัติ แต่ในระบบงานคอมพิวเตอร์โปรแกรมที่ได้กำหนด Logic ไว้ล่วงหน้าจะเช็คสอบข้อมูลเหล่านี้โดยอัตโนมัติ การใช้คนสอบทานแทบจะเป็นไปไม่ได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในระบบคอมพิวเตอร์ที่มีความสลับซับซ้อนและเป็นระบบรวม และมีวงจรการประมวลผลที่สั้นขึ้นกว่าเดิม

12. การแบ่งแยกหน้าที่
ในระบบที่ทำด้วยมือ การแบ่งแยกหน้าที่ มักกระทำโดยการแบ่งแยกงาน ในระหว่างบุคคลต่าง ๆ เพื่อเกิดการควบคุมซึ่งกันและกัน ซึ่งก็มักเพียงพอและไม่ใคร่มีปัญหา แต่ในระบบงานคอมพิวเตอร์การแบ่งแยกงานในระหว่างบุคคลต่าง ๆ นั้นยังไม่เพียงพอ จำเป็นต้องมีการแบ่งแยกงานระหว่างขั้นตอนการประมวลผลโดยอัตโนมัติในแต่ละขั้นด้วย

13. การประมวลผลรายการจำนวนมาก
ในระบบที่ทำด้วยมือ มักใช้วิธี Resequencing หรือ Matching Diverse Data Elements แต่วิธีดังกล่าวก็ยุ่งยากและสิ้นเปลือง และจะกระทำเมื่อจำเป็นเท่านั้น ในระบบคอมพิวเตอร์ ข้อมูลจำนวนมากเหล่านั้นสามารถนำไปเก็บไว้ใน Database เพียงอันเดียว

และเนื่องจากคอมพิวเตอร์มีความสามารถในการประมวลผลด้วยความเร็วสูงมาก จึงสามารถนำเสนอข้อมูลดังกล่าวได้ในรูปแบบที่ต้องการได้ทุกเมื่อ และสามารถทำการวิเคราะห์ข้อมูลได้ละเอียดซับซ้อนกว่า อีกทั้งจะเรียกใช้ข้อมูลมากกว่าหนึ่งครั้งก็ได้